خلاقیت

پیشینه خلاقیت

از این که دانشمندان معتقدند که همه ی انسان ها از نیروی خلاق و نوآور برخوردار هستند به دست می آید که تاریخ این نیرو به در ازای طول عمر انسان بر می گردد اما به تدریج به تکامل و به عمل به کار گرفته شدن مانند دستاوردهای فرهنگی بشر در قالب های هنر، ادبیات، فلسفه و تجهیزات و وسایل که لوازم زندگی انسان‌ها را تشکیل می دهند. یکی از جالب ترین زمینه ابداع بشری، نوآوری در استفاده از زبان است (رضائیان، 1388: 101)

مفهوم خلاقیت

معنای لغوی

که در کتاب های لغت این گونه بیان شده: اسم، وضع یا کیفیت خلاق بودن (نشانه های خلاقیت از همان کودکی در او نمایان بود) خلاق صفت آفریننده (خلاق عالم) دارای نیرو یا استعداد و آفرینش (ذهن خلاق) موجب پیدایش چیزی تازه (فکر خلاق، کار خلاق) (فرهنگ معاصر فارسی، حرف خ). خلاقیت آفریدن، آفریدگی، قوه ابتکار، قدرت ایجاد آثار نو (فرهنگ بزرگ سخن، حرف خ). خلاقیت: خلق کردن آفریدن، به وجود آوردن است (لغت نامه دهخدا، حرف خ)

خلاقیت

در زمینه خلاقیت، تعاریف متعدد و متنوعی ارائه شده است. خلاقیت واژه ای عربی است که ریشه آن «خلق» به معنی آفریدن است. در لغت نامه دهخدا، خلاقیت به معنای خلق کردن و به وجود آوردن است و فرد خلاق شخصی است که دارای عقاید نو باشد. در فرهنگ و بستر (2003)، خلاقیت، قدرت و توانابی خلق و ایجاد مفاهیم یا به کارگیری آن در شکل جدید از طریق مهارت های ذهنی تعریف شده است (سام خانیان، 1384: ص 15). خلاقیت، توانایی کاربرد دانش حل مسئله و نوآوری است. خلاقیت همواره شامل ایده های جدید نیست بلکه گاهی می تواند درباره انتقال دانش موجود به موقعیت های جدید و قرار دادن آن ها در موقعیت متفاوت باشد و یا می تواند در مرتبط ساختن روش هایی که قبلا وجود نداشته اند، به کار گرفته شود (نیاز آذری و همکاران، 1390: ص81).

خلاقیت عبارت است از خلق کردن مفهوم و چیزی تازه و منحصر به فرد، به گونه هایی که مناسب و مفید، موجب حل یک مسئله، سوال یا نیاز علمی، صنعتی یا اجتماعی شود (پیرخائفی، 1380: ص41) خلاقیت از دیدگاه های مختلفی (فلسفی، علمی، روان شناختی اجتماعی، عصب شناسی، روان سنجی، بوم شناختی) بررسی شده است.

خلاقیت توانایی فرد تولید پاسخی به طور کامل نوین در مواجهه با مسائل است و پاسخ خلاف، نخست نباید شامل تکرار چیزی باشد که فرد در گذشته دیده یا شنیده است و دوم پاسخ باید مسئله را به گونه ای مناسب و سودمند حل کند (تسبیح سازان، 1380: ص 19).

گیلفورد نیز با نگاهی بر اساس ویژگی های شخصیتی فرد خلاق،‌ خلاقیت را مجموعه ای از توانایی ها و خصایص می داند که موجب تفکر خلاق می گردد (نیاز آذری . همکاران، 1390: ص81).

فرایند خلاقیت در تعامل فرد با محیط شکل می گیرد؛ محیط منجر به تحریک فیزیکی و اجتماعی می شود و خلاقیت را در اعضا تقویت می کند در حال حاضر خلاقیت منجر به کسب مزیت رقابتی برای سازمان می‌شود و سازمان ها برای پرورش کارکنان خلاق در مسیر توسعه محصولات و خدمات جدید با هم رقابت می کنند (Jones، 2003، 1257.P). خلاقیت، نقش مهمی در توسعه آتی کشورها ایفا می کند. مطالعات قبلی در مورد خلاقیت، بر این دیدگاه تاکید دارد که خلاقیت، عامل مهمی در توانایی رقابت و توسعه ملی است (پورطهماسبی و همکاران، 1389؛ ص23).

از اوایل دهه 1950 به بعد، تصور و باور سنتی و غیر علمی از خلاقیت به عنوان نبوغ، جای خود را به دیدگاه جدیدی داد که حاصل تحقیقات و پژوهش های علمی و نظام مند صاحب-نظران خلاقیت از جمله مکینون، تیلور، مازلو، بارون، تورنس و آلتشولر است (صادقی مال امیری، 1386، صص. 171-179؛ اخوان و همکاران)  امروز خلاقیت و نو آوری و ایجاد تغییر و دگر گونی در سازمان ها و موسسات یک امر ضروری است، چرا که جامعه و سازمان ها همه در حال تغییر و تحول هستند. این تغییر و تحولات در سازمان های آموزشی و تعلیم و تربیت به مراتب حساس و با اهمیت است و باعث شده که آموزش و پرورش اهداف، گرایش ها و علایق خود را جهت به کارگیری خلاقیت و نوآوری هدایت کند یکی از مولفه های اساسی آموزش و پرورش رشته پیوند بین دو مفهوم یاد گیری و یاد دهی نظام ارزشیابی تحصیلی است. صاحبنظران این رشته یادگیری تاثیر به سزایی دارد. تربیت کودکان- معتقدند که ارزشیابی تحصیلی در ایجاد توانایی آفرینندگی، خلاقیت و نوآوری در فرآیند یاددهی مبتکر و خلاق یکی از اهداف مهم نظام های آموزشی است و بی شک روشهای آموزشی، محتوای دروس، نقش معلم، طرح ها و شیوه های ارزشیابی فراهم کننده بستر مناسبی جهت تحقق این هدف است در سال های اخیر نظام های آموزشی دستخوش تغییر و تحولات زیادی شده است و چون آموزش و پرورش یک نظام و سیستم است، پس تغییر در یک قسمت، قسمت های دیگر (مثل ارزشیابی) را نیز متحول ساخته است. این تغییر و تحولات نتیجه طرح و اندیشه های تازه و نویی است که اصطلاحا آن را خلاقیت و نوآوری می نامند. نظام ارزشیابی آموزشی نیز همچون سایر قسمت های دیگر نظام آموزشی به دور از این تغییرات نبوده است. در دنیای امروز نیازمند سیستم هایی از سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده حرمت نگاه می کند بازخوردی مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارائه کند و باور داشته موهبت های طبیعی و انسانی او را بیشتر از آزمون های سنتی نشان دهد باشد که هر دو دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد، (رستگار، 1382) در چنین رویکردی دانش آموز تبدیل به فردی خلاق، ریسک‌پذیر، مبتکر و محقق می شود که به طور دائم از تدریس بهره می گیرد. در این فرآیند شایستگی فرد رشد می‌کند و اعتماد به نفس او افزایش می یابد و دانش آموز به خوبی یاد می گیرد که چگونه آموخته ها را در وضعیت های دشوار و ناآشنا به کار گیرد. این امر توان خلاقیت، ابتکار و نوآوری را در فرد رشد می دهد و این هدف مهم آموزش و پرورش است رویکردهای نوین سنجش و ارزشیابی آموزشی بحث تازه و نویی است که در سال های اخیر چالش هایی را برای نظام آموزشی ایجاد کرده است. توجه به موضوع خلاقیت و نوآوری در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، به دلیل نقایص و کاستی هایی که در نظام ارزشیابی سنتی و رایج و نارضایتی هایی که از نظام ارزشیابی موجود در محافل تربیتی به همراه داشت، مطرح شد. بر این اساس برنامه ریزان و متصدیان امر آموزش بر آن شدند تا اصلاحاتی بنیادی در حوزه ارزشیابی آموزشی به وجود آورند که طرح دو نوبتی کردن امتحانات، بر جسته کردن نقش ارزشیابی مستمر و بالاخره طرح ارزشیابی توصیفی ویژه پایه های اول، دوم و سوم ابتدایی را می توان از جمله نوآوری های نظام ارزشیابی آموزشی بر شمرد البته این خود مسائل جدیدی ایجاد می کند و آدمی را به حل و رفع آنها فرا می خواند. بروز و ظهور این مسائل و مشکلات در حوزه آموزش و پرورش و راه حل های جدید و متناسب با آنها را می طلبد؛ مشکلاتی از قبیل تاکید زیاد بر نمره به عنوان ملاک خوب بودن، تاکید بیش از حد بر هوش و حافظه فرا گیران، مقاومت در پذیرش ایده های جدید، به روز نبودن اهداف و محتوای کتاب های درسی، عدم آگاهی و شناخت معلمان از اطلاعات و دانش روز و….همه از مسائل مبتلا به نظام آموزشی امروز است. این مسائل یکی از انگیزه ها و عوامل سوق دهنده جدی دست اندرکاران آموزشی کشورمان است که به آموزش و یاد گیری علمی، خلاق، کاربردی، مساله محور، نوآور و مشکل گشا بیندیشید و به دنبال فلسفه آموزش و روش های آموزشی باشند که به نحوه و چگونگی اندیشیدن، حل مساله، فرآیندهای فکری، تفکر نقاد، خلاقانه و….می پرادزند چنین نظام آموزش و یادگیری مستلزم نظام سنجش و ارزشیابی ویژه و مختص به خود است. به همین منظور از دهه 80 و به ویژه دهه نود میلادی سعی در ابداع و ارائه نظام های نوین سنجش تحصیلی و روش های نو برای اندازه گیری عملکرد فراگیران و سنجش فرآیندهای فکری و شده است….مهارت های حل مساله، تفکر انتقادی و ارزشیابی توصیفی این طرح را می توان یکی از نوآوری های مهم حوزه تعلیم و تربیت کشورمان خواند که قادر است با ارائه چهره جدیدی از اهداف و ابزارهای ارزشیابی، تحولی جدید در نظام آموزش و تحولات بنیادین و گسترده ای را در مولفه های دیگر آموزش و پرورش ایجاد کند. ارزشیابی توصیفی از وضعیت یادگیری آنها ارائه می دهد که موجب اصلاح، بهبود و توسعه مهارت‌ها، دانش ها و نگرش های دانش آموزان می شود. (1384، ص 7)ارزشیابی توصیفی با سوق دادن روند یاددهی- یادگیری از توجه به محفوظات و انباشت ذهنی دانش آموزان به یادگیری عمیق، ماندگار، کاربردی و توصیف آن با کمک روش های متنوع کیفی به بهبود کیفی، یادگیری منجر می شود. همچنین با جلوگیری از فشارها و رقابت های زیان آور در کلاس و مدرسه، محیط یادگیری را برای یادگیری هر چه مطلوب دانش آموزان آماده می سازد ارزشیابی پرونده ای در این نوع ارزشیابی نمونه هایی از کارهای هر دانش آموز که طی یک دوره زمانی کامل شده است، در یک پرونده یا پاکت نگهداری می شود. معلم، این مجموعه را در حکم سندی برای قضاوت خود در مورد ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تک تک دانش آموزان به کار می برد. این نوع در این صورت معلم از ارزشیابی زمانی مفید است که هدف آموزش از قبل تعریف شود و معیارهای ارزشیابی از آموخته ها نیز مشخص باشد طریق این پرونده ها پیشرفت تحصیلی هر دانش آموز را بر مبنای معیارها مشخص می نماید. این نوع ارزشیابی علاوه بر تاخیر در قضاوت می تواند امکان ارزشیابی از کار خود را بر اساس مراحل رشد و تکامل فعالیت برای هر یک از دانش آموزان فراهم آورد. رستگار، (1382) بیان می دارد پوشه مجموعه ای سازماندهی شده از مدارک مستندی است که معلم و دانش آموز با استفاده از آن، میزان پیشرفت دانش آموز را در حیطه های مختلف دانش، مهارت و نگرش در موضوعات معین درسی، به نمایش می گذراند. به بیانی دیگر پوشه کار مجموعه ای از کارهای مشخص، هدفدار و آگاهانه دانش آموز است که به او امکان می دهدتا توانایی های خود را از جهات مختلف به نمایش بگذارد.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   خدمات کفسابی،سنگسابی،نماشویی،نانوساب،رزین ساب،پیچ و رولپلاک سنگ نما در تهران کرج و...

ارزشیابی پروژه ای 

یکی از روش های ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان، ترغیب آنان به انجام یک پروژه و یا ساخت یک محصول مربوط به موضوع درس است. این پروژه یا محصول، اطلاعات زیادی را در رابطه با تفکر فراگیران در اختیار معلم قرار خواهد داد. نقطه قوت این نوع ارزشیابی آن است که معلم می تواند انتظارات پروژه را قبل از آنکه دانش آموزان شروع به کار نمایند، به روشنی توضیح دهد. این روش ارزشیابی حد اعلای فعالیت یک واحد درسی است. آگاهی دانش آموزان از معیارهای ارزشیابی بسیار مهم است. یاری خواستن از آنان در قضاوت کردن در مورد کارهایشان نه تنها توان قضاوت و داوری، بلکه اعتماد به نفس را در آنان افزایش می‌دهد. جالب است که در چنین مواردی دانش آموزان به طور عام نقاط ضعف کار خود را صادقانه و صمیمانه قبول می کنند. در چنین مواردی، در صورتی که آنان مایل باشند کار خود را اصلاح کنند، به آنان فرصت دهید و قضاوت نهایی را به بعد از اصلاح کار موکول کنید. (رستگار، 1382، ص 79)

با پیشرفت روزافزون دانش و فناوری و جریان گسترده اطلاعات امروزه و جامعه ما نیازمند پرورش انسان‌هایی است که بتوانند با مغزی خلاق با مشکلات روبرو شده و به حل آنها بپردازند و از این رویکرد نیاز به آموزش خلاقیت و خلق افکار نو برای رسیدن به جامعه ای سعادتمند از اهمیت خاصی برخوردار است.

تعریف خلاقیت و مولفه های آن

خلاقیت همواره مفهومی اسرارآمیز و بسیار پیچیده بوده است. خلاقیت را شاید بتوان برترین سطح یادگیری بشر، بالاترین توانمندی تفکر و محصول نهایی ذهن و اندیشه انسان دانست. (ص16-افشین سلیمانی)

خلاقیت از دیدگاه روان شناسی یکی از جنبه های اصلی تفکر یا اندیشیدن است. تفکر عبارت است از فرایند باز آرایی یا تغییر اطلاعات و نهاد های کسب شده موجود در حافظه درازمدت و بر دو نوع همگرا و واگرا تقسیم بندی شده است. تفکر همگرا عبارت است از فرایند باز آرایی یا دوباره سازی اطلاعات و نمادهای کسب شده موجود در حافظه درازمدت. تفکر واگرا عبارت است از فرایند ترکیب نوآرایی اطلاعات و نمادهای کسب شده موجود در حافظه دراز مدت.

تعریف خلاقیت از دیدگاه سازمانی:  خلاقیت یعنی ارائه فکر و طرح نوین برای بهبود ارتقای کمیت یا کیفیت فعالیتهای سازمان (بهبود عملکرد) مثلا افزایش بهره وری یعنی افزایش تولیدات یا خدمات کاهش هزینه ها-روشهای بهتر و خدمات جدید چنانچه می شود خلاقیت با بهره وری رابطه مستقیم داشته و موجب افزایش سطح عملکرد در یک سازمان خواهد شد. (ص3-ناهید محمدی)

آیزنگ، آرنولد، مای لی (1972) منصور(1372) خلاقیت فرایندی روانی است که منجر به حل مسئله، ایده‌سازی، مفهوم سازی، ساختن اشکال نری، نظریه پردازی و تولیداتی می شود که بدیع و یکتا باشند فرهنگ روان شناسی و بر خلاقیت عبارت است از ظرفیت دیدن روابط جدید، پدید آوردن اندیشه های غیر معمول و فاصله گرفتن از الگوی سنتی تفکر خلاقیت فرآیندی است که شامل حساسیت نسبت به مسائل، کمبودها، تنگناها و ناهماهنگی ها می شود. حساسیتی که به دنبال آن جست و جو برای یافتن راه حل های مشکلات و طرح فرضیه هایی برای این منظور آغاز می گردد. سپس فرضیه ها آزمایش و تعدیل می شود و نتایج نهایی به دست می آید فرهنگ روان شناسی سیلامی خلاقیت همان تمایل و ذوق به ایجادگری است که در همه افراد و در همه ی سنین به طور بالقوه وجود دارد و با محیط (1388) خان زاده …. اجتماعی-فرهنگی پیوستگی مستقیم و نزدیکی دارد. شرایطی مناسب لازم است تا این تمایل طبیعی به خود شکوفایی به تحقق پیوندد ویزبرگ (1992) خلاقیت یعنی پدید آوردن دستاوردهای جدید و ارزشمند، براساس نوعی تفکر که در همه‌ی افراد، کمابیش، وحود دارد خلاقیت توانایی شخص در ایجاد ایده ها، نظریه ها، بینش ها یا اشیای جدید و بازسازی مجدد در علوم و سایر زمینه هاست (ورنون 1989) که به وسیله متخصصان به عنوان پدیده ای ابتکار و از لحاظ علمی، زیبایی شناسی، فن آوری و اجتماعی با ارزش قلمداد گردد.

با توجه به تعاریف فوق 3 مولفه خلاقیت عبارتند از تخصص، تفکر خلاق و انگیزش که می تواند درونی یا بیرونی باشد، نقش مدیر در پرورش خلاقیت با استفاده از تحرک و تشویق کارکنان-تفویض اختیار به کارکنان، پیدا کردن ذهن های خلاق، اجرای نظام مدیریت مشارکتی-مشورت و تشویق ابتکارات می تواند بسیار اثرگذار باشد.

ویژگی های خلاقیت

خلاقیت فرآیندی فکری روانی است. محصول خلاقیت می تواند به شکل یک اثر-ایده-راه حل-یک مش یا هر چیز دیگری ظهور کند-(محصول خلاقیت پدیده ای نو و جدید است) نوآوری محصول خلاقیت علاوه بر جدید بودن دارای ارزش نیز هست-خلاقیت یک توانایی عمومی است و در همه افراد کمابیش وجود دارد-خلاقیت قابل پرورش است و با محیط اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.

 

تفاوت خلاقیت با نوآوری

خلاقیت به طور عام یعنی توانایی ترکیب اندیشه ها به شیوه های منحصر به فرد یا ایجاد ارتباطی غیر معمول بین اندیشه ها (ص 4-خلاقیت در مدیریت)

یکی از موضوعاتی که امروزه مورد توجه متخصصان تعلیم تربیت است، چگونگی ارتباط بین انگیزش و ابعاد آن با خلاقیت است.

خلاقیت به عنوان مسئله ای مهم برای افراد، نهادها و روی هم رفته، برای همه جوامع به دلیل ارتباط آن با انعطاف پذیری و تولید بسیار مهم و اساسی است. (رانکو، 2004:19). کروگاگلیاری (2003)، بر این باورند که مهم ترین عامل در رشد و پیشرفت بشر در تمام زمینه ها نوآوری و خلاقیت است به همین دلیل نوآوری عامل مهمی در تمامی سازمان ها در محیط پررقابت کنونی است.

در آموزش و پرورش، معلمان مدارس را یکی از مهم ترین عوامل خلاق در امر آموزش و پرورش می دانند زیرا امر تدریس و یادگیری که محور تمامی فعالیت های آموزشی و پرورشی است، به گونه ای عمده در مدرسه صورت می گیرد (لانگمن، 1985: 85)، به همی دلیل بررسی عوامل موثر بر خلاقیت و فعالیت در بین دبیران، اصلی جدایی ناپذیر در مدیریت هر نظام پویا است. ارزشیابی و آگاهی از عوامل موثر بر نظام خلاق؛ اثربخشی مدرسه، کارکنان و سازمان را افزایش می دهد و از بی نظمی و از هم پاشیدگی آن جلوگیری می‌کند. هم چنین، در شرایطی که سیاست گذاران و رهبران آموزشی دغدغه ای اطمینان از برآورده شدن اهداف تعلیم و تربیت را دارند، این اطمینان زمانی امکان پذیر است که معلمان کارآمد و نوآور داشته باشیم (خنیفر، 1383: 63).

نوآوری: فرآیند اخذ ایده خلاق و تبدیل آن به محصول خدمات و روش های جدید عملیات است.

انتفاع + اختراع + مفهوم = نوآوری

در معادله نوآوری-مفهوم: اشاره بر ایده ای است که با توجه به چهارچوب مرجعی آن فرد، سازمان یک دانش انباشته شده جدید است.

اختراع: ایده جدید که به حقیقت رسیده باشد.

انتفاع: حداکثر استفاده از یک اختراع دلالت دارد.

در مورد نوآوری و تغییر نیز تفاوت هایی وجود دارد. برای مثال تغییر می تواند به بهبود رضایت شغلی یک فرد اطلاق شود در حالی که نوآوری از این رو تمام نوآوری ها می توانند. (1993) نتیجه و تاثیری بیش از یک فرد را در بر می گیرد و برای دپارتمان ایجاد کننده است لارسن (ص 4-عباس طالب بیدختی) یک تغییر باشند در حالی که تمام تغییرها نوآوری نیستند. تغییر نتیجه فرآیند خلاقیت و نوآوری فرد است تغییر سازمانی به عنوان اتخاذ یک فکر یا رفتار جدید به وسیله سازمان مشخص می شود، اما نوآوری سازمان اتخاذ یک ایده یا رفتار است که اولین سازمانی که این ایده را معرفی می کند به عنوان نوآور در نظریه برای نوع وضعیت سازمان، بازار و محیط کلی سازمان جدید است گرفته می شود و سازمانی که کپی می کند که یک تغییر را اتخاذ نموده است (ریچارد،‌ ال، اف، 1992) (ص 27-خلاقیت در سازمان شکل 1-رابطه خلاقیت، نوآوری و تغییر یک سازمان که مشوق نوآوری است سازمانی است که دیدگاه های ناشناخته به مسائل یا راه حل های منحصر برای حل مسائل را ارتقاء می دهد. نوآوری فرآیند کسب اندیشه خلاق و تبدیل به محصول و یک روش عملیاتی مفید است سه مجموعه از متغیرها وجود ندارد که می توانند نوآوری را ایجاد کنند. آن ها به ساختار سازمانی-فرهنگ و توانایی منابع انسانی مربوط می شود. سازمان های نوآور تجزیه کردن را تشویق می کنند. آن ها هم به موفقیت ها و هم به شکست ها پاداش می دهند. از اشتباهات تجربه کسب نموده و کار خود را در جهت بهبود عملکرد اصلاح می کنند. در این مقاله فرهنگ نوآور و منابع انسانی که تاثیر ویژه ای بر بهبود عملکرد و بالا رفتن بهره وری دارند مورد نظر بوده و تاثیر «آموزش فعالانه و توسعه دانش اعضای سازمان آن طور روز‌آمد باشد مورد تشویق قرار گرفته و پرورش خلاقیت مدنظر است. بنابراین سازمان نوآور امنیت شغلی در سطح عالی برای کارکنان خود فراهم می آورند و به افراد جرات می دهند که تغییر پذیر باشند زمانی که اندیشه ای جدید تکامل می یابد پیشتازان تغییر فعالانه و با شور و شوق اندیشه انفعالی بخشیده و آن را حمایت نموده و بر مشکلات چیره می شوند و اطمینان می دهند که نوآوری به مرحله اجرا درخواهد آمد. (ص 5-خلاقیت در مدیریت-ناهید محمدی) از وظایف مدیران پیدا نمودن و شناسایی ذهن های خلاق در سازمان و حمایت از آن و ایجاد امنیت در رضایت شغلی و انگیزش در این کارکنان در جهت استفاده از افکارشان در سازمان است. ویژگی های زیر راهنمایی جهت شناخت این افراد است.